Türkiye'de kenevirin tarihi: Kastamonu, Taşköprü ve devlet eliyle sanayileşme

Önce isim: kendir

Türkçede kenevir yerine kendir adı kullanılır ve tarihsel kayıtlar çoğunlukla bu adı taşır. Kendir, dar anlamıyla kenevir bitkisinin sapından çıkarılan lifin adıdır; yaygın kullanımda bitkinin kendisini de karşılar.

Bu ayrım tarih okurken önemlidir: arşiv belgelerinde ve gazete haberlerinde geçen "kendir", lif için yetiştirilen endüstriyel keneviri anlatır. Bugünkü kamuoyu tartışmasının konusu olan bitkiyle aynı türden olsa da amacı ve çeşidi başkadır.

Osmanlı döneminde üretim coğrafyası

Osmanlı topraklarında kenevir ağırlıklı olarak Karadeniz bölgesinde ekildi. Sinop, Kastamonu, Taşköprü ve Vezirköprü, ekimin yanında işlemenin de yapıldığı yerlerdi: köylüler mahsulün bir kısmını pazarlar, kalanını kış aylarında evlerinde bez, sicim, urgan, halat ve çuvala dönüştürürdü. Bu düzen bölgede küçük aile imalathaneleri doğurdu.

Kastamonu ve çevresi üretim bakımından öne çıkıyordu. Gök Irmak çevresindeki verimli araziler ve nehrin vadilerle birleştiği bölgeler kendir ile ketenin başlıca ekim alanlarıydı.

Cumhuriyetin ilk yılları

Kastamonu, Cumhuriyetin ilk yıllarında kendir üretiminin en yüksek olduğu ildi ve coğrafi koşulları üretime elverişliydi. Buna karşılık ekimden hasada ve işlemeye kadar üretim biçimi 1950'ye kadar büyük ölçüde geleneksel kaldı.

Belgi Dergisi'nde yayımlanan çalışma bu dönemi inceliyor ve tabloyu şöyle özetliyor: kendir, hane halkının ortak emeğiyle küçük aile işletmelerinde üretilen bir üründü; el tezgâhında dokunan geleneksel köy sanatının ötesine geçemedi ve katma değerli bir üretime dönüşemedi. Kastamonu kendir lifi çok kaliteliydi, ancak bölge halkının sermayesi yetersizdi ve nakliyat sıkıntısı vardı; bu durum üretimin ve işlemenin modern tekniklerle yapılmasını engelledi.

Dönemin üretim koşullarında bir dekar kendir tarlasına serpme olarak 4-5 kg tohum ekiliyor, ortalama 80-125 kg arasında elyaf alınıyordu. Sıralı ekimde 8-10 kg tohum kullanılıyordu, ancak o yıllarda serpme ekim daha yaygındı.

1946: Taşköprü Kendir Fabrikası

Kenevir üretiminin değerlendirilmesi amacıyla kamu tarafından yapılan ilk yatırımlar Kastamonu'da gerçekleşti. Bunların ilki, bölgede üretilen kendirlerin havuzlama ve soyma işleminin yapılması amacıyla Sümerbank tarafından 1946'da kurulan Taşköprü Kendir Fabrikasıdır.

Taşköprü'nün seçilmesinin nedenleri arasında Sulukese Gölü'nün kükürtlü suyunun lifler üzerindeki olumlu etkisi sayılıyor. Havuzlama, sapın kabuğundaki lifi iç odundan ayırmak için mikroorganizmaların pektini parçalamasına izin verilen süreçtir ve suyun bileşimi sonucu doğrudan etkiler.

Fabrikanın kapasitesi 4 bin ton çubuk kendirdi. Bölgede 16 bin ile 24 bin ton arasında üretim olmasına karşın fabrika, çeşitli nedenlerle kapasitesinin ancak yarısı kadar kendir alabildi. Devletçilik politikaları kapsamında önemli bir girişim olmasına rağmen tesis uzun ömürlü olmadı.

1976-1984: kâğıt yolu

Kendir üretimini olumsuz etkileyen gelişmeler, İzmit'te kurulu SEKA'ya ait fabrikaya kâğıt üretiminde kullanılmak üzere kendir alınmaya başlanmasıyla bir ölçüde telafi edildi.

1976'da Taşköprü'de SEKA tarafından bir kâğıt fabrikası kurulmasına karar verildi; fabrika 1984'te faaliyete girdi. Kenevir lifinin kâğıt sanayiindeki yeri arşivde kağıt ve selüloz derlemesinde ayrıca ele alınıyor.

Kendir ne için kullanılıyordu

Kenevir sapından elde edilen lifler pamuk ve ketenden elde edilenlere göre daha sağlamdır, ancak daha kabadır. Bu nedenle geleneksel kullanım alanı dokuma kumaştan çok halat, ip, sicim, urgan ve balık ağıdır.

Bunların yanında çuval, yelken ve çadır bezi, araba, vapur, vagon ve askeri top örtüleri gibi dayanıklı malzemeler ile banknot ve sigara kâğıdı gibi özel kâğıtların yapımında kullanılmıştır. Lifin sertliği sorunu ve tekstilde yumuşatma işlemleri kenevir tekstili maddesinde ele alınıyor.

Bugünkü durum

Kamuoyunda kenevir üretiminin yasak olduğu yönünde bir izlenim bulunmakla birlikte, Türkiye'de her dönem kenevir üretimi yapıldığı görülmektedir. Buna karşılık üretim son yıllarda çok düşük düzeye inmiştir.

Ziraat Mühendisleri Odası'nın 2019 tarihli değerlendirmesi, geleneksel üretim ili olan Kastamonu'da o tarihten önceki on yıl boyunca üretim yapılmadığını bildiriyor. Samsun'da üretimin geliştirilmesine yönelik çalışmalar kapsamında bir miktar üretim gerçekleştirilmiştir.

Güncel ekim alanı ve üretim rakamları bu arşivde henüz doğrulanmış bir resmi kaynağa bağlanmadı; sayı yayımlanmıyor.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası (2019). Kenevir ve Üretimi Üzerine Bir Değerlendirme. TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası
2. Ceylan, O. (2021). Cumhuriyetin İlk Döneminde Geleneksel Bir Ürün: Kastamonu Kendirinin (Kenevir) Tarihsel Gelişimi (1923-1950). Belgi Dergisi 22: 195-218 (Pamukkale Üniversitesi)

İlgili sayfalar